ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੇਖ: ਗੁਰਭਿੰਦਰ ਗੁਰੀ

ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਹਿਚਾਣ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਅੱਜ ਸਭ ਤੋਂ ਚਰਚਿਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਟਲੀ ਅਤੇ ਡੈਨਮਾਰਕ ਵਰਗੇ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹਿਸ ਲਗਾਤਾਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਥਾਨਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
ਇਟਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਿਓਰਜੀਆ ਮੇਲੋਨੀ ਅਤੇ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੇਟੇ ਫ੍ਰੈਡਰਿਕਸਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਬਿਆਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਬਿਆਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦਸ਼ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਰੋਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਆਗੂਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਸਾਂਝਾ ਬਿਆਨ ਮੰਨਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
ਪਰ ਜਿਸ ਵਿਚਾਰ ਨੇ ਇਸ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ—ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ, ਸਮਾਜਕ ਮਰਿਆਦਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।
ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵੀ, ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਵੀ
ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਧਰਮ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣਾ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਅਤੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਚੱਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਾਨੂੰਨ ਸਭ ਲਈ ਇੱਕੋ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ
ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਧਾਂਤ ਇਹ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਸਭ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ। ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸਥਾਨਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੋਵੇ—ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਉਸ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕੌਮੀਅਤ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਹਿਚਾਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ।
ਯੂਰਪ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਹਿਚਾਣ ਦਾ ਸਵਾਲ
ਯੂਰਪ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਕਲਾ, ਸਾਹਿਤ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਕਿ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਾਰਨ ਸਥਾਨਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਭੇਦਭਾਵ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਹਨ
ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਕੁਝ ਬੁਨਿਆਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਹਨ। ਸਥਾਨਕ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਜਨਤਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਟੈਕਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਸਮਾਜ ਦੀ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਭੇਦਭਾਵ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਮਿਲਣ।
ਅਸਲ ਹੱਲ ਟਕਰਾਅ ਨਹੀਂ, ਆਪਸੀ ਸਤਿਕਾਰ
ਯੂਰਪ ਦੀ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ “ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬਨਾਮ ਸਥਾਨਕ” ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣਾ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਹੱਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੱਖੇ, ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਸਮਝਾਏ ਅਤੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ।
ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਨਿਯਮ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ—ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੋ, ਪਰ ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਸ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੋ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਟਲੀ ਜਾਂ ਡੈਨਮਾਰਕ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਮਰਿਆਦਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ।

ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਤਪ ਕੇ ਬਣਿਆ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਦਾ ਯੋਧਾ : ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਰਾਏਸਰ

ਗਰੀਬੀ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ, ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਸਫ਼ਰ

ਕਲਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਰਾਏਸਰ

ਅਸਲ ਨੇਤਾ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਕੁਰਸੀ 'ਤੇ ਬੈਠੇ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਸੋਚ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।


ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਜੀਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵੇਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵੀ ਕਿਸੇ ਲੋੜਵੰਦ ਦੀ ਮਦਦ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੋਹਰਤ ਜਾਂ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਦੌੜਦੇ, ਬਲਕਿ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰਾਏਸਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਰਾਏਸਰ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼, ਮਿਹਨਤ, ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸਫ਼ਰ ਹੈ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਜਨਮ, ਆਜ਼ਾਦ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਇਨਸਾਨ
15 ਅਗਸਤ 1966 ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਤੇਜ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਪਰ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਹੀ ਸੰਸਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਬਣੇ।
ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ ਪੜ੍ਹਾਈ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਰਾਏਸਰ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਅੱਠਵੀਂ ਅਤੇ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ ਤੋਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ, ਪਰ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀਆਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਲਗਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਲਗਭਗ 42 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਓਪਨ ਸਕੂਲ ਰਾਹੀਂ ਪਲੱਸ ਟੂ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਕੋਈ ਉਮਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਨੇ ਨਹੀਂ ਹਰਾਇਆ
ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਕਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾ ਮਿਲੀ। ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੇ ਰਾਹ ਰੋਕਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਗਲਤ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਚੁਣਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ।
ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼
ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਰਾਏਸਰ ਨੇ ਕਈ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਲਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਵੀ ਸਮਾਂ ਨਾ ਦੇ ਸਕਣ ਕਾਰਨ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਜਤਾਈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ।
ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਸਮਝਿਆ
ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ, ਬਹੁਜਨ ਸਮਾਜ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਵੇਖੇ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ।
ਵਾਰਿਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਗਰਮੀ
ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵਾਰਿਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਗਰਮ ਹਨ ਅਤੇ  ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਭਾਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਅਤੇ ਜਸਕਰਨ ਸਿੰਘ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ।
ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਹੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ
ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਰਾਏਸਰ ਅੱਜ ਵੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਸਲ ਦੌਲਤ ਉਸ ਦਾ ਚੰਗਾ ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਆਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਮਦਦ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂਦੀਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹੈ।

ਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਰਾਏਸਰ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵਾਰਿਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਾ ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਸੰਭਾਵੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਰਾਤ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਚੜਦੀਕਲਾ ਲਈ ਤਨੋਂ ਮਨੋਂ ਧਨੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।ਇਹ ਹਲਕਾ  ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ।ਉਹ ਇਸ ਹਲਕੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿੰਡ ਰਾਏਸਰ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹਰ ਪਿੰਡ, ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਚੰਗਾ ਅਸਰ ਰਸੂਖ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਨਾਮਵਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਚੱਟਾਨ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਉੱਥੇ ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੱਥਾਂ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਦੇਖੇ ਗਏ ਹਨ।ਜਦ ਵੀ ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਰਾਏਸਰ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅੰਤਾਂ ਦੀ ਗਰਮੀ, ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਸੁਣਨ ਲਈ ਘੰਟਿਆਂ ਵੱਧੀ ਉਡੀਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।ਉਹ ਆਮ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਛੇਦਾਰ ਟੋਟਕੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਾਉਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਹਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨੀ,ਨੌਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਗ਼ੁਰਬਤ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਦੇ ਝਲਕਾਰੇ ਡੁਲ ਡੁਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦਾ ਦਰਦ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੋਈ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਹਲਕਾ ਮਹਿਲ ਕਲਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਲਕੇ ਦਾ ਐਮ ਐਲ ਏ ਚੁਣਨ ਵਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਆਪਾਂ ਤਾਂ ਭਾਈ ਐਤਕੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁੱਤ ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਰਾਏਸਰ ਨੂੰ ਐਮ‌ ਐਲ ਏ ਬਣਾਵਾਂਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲੀਡਰਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਮ ਘਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।

ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਦੇਸ਼
ਉਹ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਨੌਜਵਾਨ ਸੱਚਾਈ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਬਣਾ ਲੈਣ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਅੱਧੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲਾਤ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਔਖੇ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦਾ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਰਾਏਸਰ ਦੀ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਗਰੀਬੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਬਣਾਇਆ। ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਬਣਾਇਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਨੇਤਾ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਕੁਰਸੀ 'ਤੇ ਬੈਠੇ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਸੋਚ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

"ਸਮਾਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪੱਖ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਪਰ ਉਹ ਹਰ ਫੈਸਲੇ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਜ਼ਰੂਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।"

ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਯੁੱਗ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਫੈਸਲੇ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੋ ਲੋਕ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਲਈ ਫੈਸਲੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੈਅ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਸੱਤਾ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ ਫੈਸਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਫੈਸਲੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਭਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅੱਜ ਵੀ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦਾਅਵੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਵੇਂ ਵਾਅਦੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਸਵਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਅਜੇ ਵੀ ਅਧੂਰੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਮਾਜ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਇੱਕ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਤਾਂ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹਨ।
ਅੱਜ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤੁਰੰਤ ਸਿਆਸੀ ਲਾਭਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਲਿਆਉਣੀਆਂ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਅਸਲ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵੀ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਨਾਜ ਦੀ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ, ਅੱਜ ਖੁਦ ਕਈ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਹੇਠਾਂ ਜਾਂਦਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ, ਵਧ ਰਹੀ ਵਾਤਾਵਰਣੀ ਸਮੱਸਿਆ, ਖੇਤੀ ਦੀ ਵਧਦੀ ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਘਟਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ।
ਜੇ ਇਹੀ ਹਾਲਾਤ ਜਾਰੀ ਰਹੇ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਨਾ ਮਿਲੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਨਾ ਪੁੱਛਣ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਪਾਰਟੀ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਪੁੱਛਣਗੇ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਨਤੀਜਿਆਂ ਨਾਲ ਫੈਸਲੇ ਕਰਨਗੀਆਂ। ਉਹ ਦੇਖਣਗੀਆਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੀ ਛੱਡ ਕੇ ਗਏ — ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਸੰਕਟ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਜਾਂ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਬੰਜਰ ਧਰਤੀ।
ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਤਾਲੀਆਂ ਸੁਣੀਏ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਦੀ ਖਾਮੋਸ਼ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਸੁਣੀਏ।
ਕਿਉਂਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ "ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕੀ ਛੱਡ ਕੇ ਗਏ

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ, ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦੀ ਦਰਦਨਾਕ ਕਹਾਣੀ
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਰੌਚਕ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। 1849 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਤਕਰੀਬਨ ਇੱਕ ਸਦੀ ਦਾ ਦੌਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਸਮਾਜ, ਆਰਥਿਕਤਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।
1849 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਵਾਰਸ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇੱਕੋ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ:
"ਰਾਜ਼ੀ ਬਹੁਤ ਰਹਿੰਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਿੰਦੂ,
ਸਿਰ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਆਫ਼ਤ ਆਈ।
ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੀ,
ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੀਸਰੀ ਜ਼ਾਤ ਆਈ।"
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਰਮ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਨਾਲ ਸੀ।
ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ
1765 ਤੋਂ 1849 ਤੱਕ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੌਰ ਦਾ ਸਿਖਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਸੀ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਮ ਅਹੁਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖ਼ੂਬੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਏਕਤਾਵਾਨ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਉਭਰਿਆ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧ
1849 ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਅੰਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਲੋਨੀ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿਛਾਈਆਂ, ਨਹਿਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਨਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਬਦਲਾਅ ਆਏ। ਨਹਿਰੀ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਬਣਨ ਕਾਰਨ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਉਪਜਾਊ ਬਣ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਿਆ।
ਪਰ ਇਹ ਵਿਕਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਤਾਕਤ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਟੈਕਸ ਵਸੂਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਵੰਡੋ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ ਦੀ ਨੀਤੀ
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨੀਤੀ "ਵੰਡੋ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ" ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਜਾਤ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵੰਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਵੱਖਰੇ ਚੋਣ ਹਲਕੇ, ਵੱਖਰੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪਛਾਣ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰਾਂ ਵੀ ਉਭਰੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵੱਖਰੇਪਣ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਇਆ।
ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।
1919 ਦਾ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਕਤਲੇਆਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਦਰ ਲਹਿਰ, ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ, ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਫੜਿਆ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਊਧਮ ਸਿੰਘ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਸ਼ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਮ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਵਾ ਦਿੱਤਾ।
ਫਿਰਕੂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਵਾਧਾ
1930 ਅਤੇ 1940 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣਾਂ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਧਿਰਾਂ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਈਆਂ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੀਤੀਆਂ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੇ ਆਪਸੀ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੋ ਲੋਕ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵੱਖਰੇ ਖੇਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ।
1947 ਦੀ ਵੰਡ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ
1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋ ਗਈ। ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਵੰਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਿਆ।
ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ।
ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ, ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਹਿਜਰਤ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਕਾਫ਼ਲੇ ਲੁੱਟੇ ਗਏ, ਪਿੰਡ ਸਾੜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਗਈ ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋਏ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸੀ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਗਈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਉਜਾੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ, ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਚੋਟ ਵੀ ਪਹੁੰਚੀ। ਧਾਰਮਿਕ ਵੰਡਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਧ੍ਰੁਵੀਕਰਨ ਨੇ ਅਖੀਰਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੰਡ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ।
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਹਨ ਕਿ ਵੰਡ ਲਈ ਕਿੰਨੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿੰਨੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ। ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਅਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਕਿ "ਵੰਡੋ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ" ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

1849 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਦਾ ਦੌਰ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਨੇ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਢਾਂਚਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਚੱਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
1947 ਦੀ ਵੰਡ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਭੂਗੋਲਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਉਸ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਵਿਰਾਸਤ, ਭਾਈਚਾਰਾ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਇਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਤਿਕਾਰ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰਭਿੰਦਰ ਗੁਰੀ
+44 7951 590424

30 ਮਈ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਹਿੰਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਕ ਸੁਵਰਨ ਅਧਿਆਇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ 1826 ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਸ਼ੁਕਲ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ‘ਉਦੰਤ ਮਾਰਤੰਡ’ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਹਿੰਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।
ਹਿੰਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦਿਵਸ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਉਤਸਵ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ‘ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਦਿਨ ਵੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੀਡੀਆ ਤਕਨੀਕੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਬਾਜ਼ਾਰਵਾਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਵਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਸਾਹਮਣੇ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਖੜੀਆਂ ਹਨ।
ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਦਾ ਸੰਕਟ
ਅੱਜ ਮੀਡੀਆ ਅੱਗੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਆਪਣੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਹੈ। ਤੇਜ਼ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ “ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ਬਰ ਦਿਖਾਉਣ” ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਖ਼ਬਰਾਂ ਅਤੇ ਫੇਕ ਨਿਊਜ਼ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਭਰਮ ਅਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ—
“ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”
ਜੇ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਆਪਣੇ ਜਨਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਮੂਲ ਮਕਸਦ ਤੋਂ ਭਟਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਫੇਕ ਨਿਊਜ਼ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ
ਅੱਜ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਤਾਂ ਵਧਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਫਰਜ਼ੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵੀ ਕਾਫੀ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਮੀਡੀਆ ਅੱਗੇ ਇਹ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖੇ।
ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣਾ ਅੱਜ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਵਾਦ
ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਵਧਦਾ ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਟੀਆਰਪੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਪਨਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਜਨਹਿਤ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸਾਨ, ਮਜ਼ਦੂਰ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਤਵੱਜੋ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੱਤਰਕਾਰ ਗਣੇਸ਼ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ—
“ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਕੋਈ ਵਪਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।”
ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕਤਾਂਤਰਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਲੋੜ
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਹਮਲੇ, ਧਮਕੀਆਂ, ਝੂਠੇ ਕੇਸ ਅਤੇ ਉਤਪੀੜਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਕੇ ਚੁਕਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।
ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰ ਮਾਹੌਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਜੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ ਤਾਂ ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇਗੀ।
ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਜਾਂਚ, ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ, ਝੂਠੇ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਡਿਊਟੀ ਦੌਰਾਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਡਾ. ਏ.ਪੀ.ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ—
“ਮੀਡੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।”
ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ
ਮੀਡੀਆ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਲੋਕਤਾਂਤਰਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰ ਆਰਥਿਕ ਅਸੁਰੱਖਿਆ, ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੱਤਰਕਾਰ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਵਚ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ‘ਤੇ ਸੰਕਟ ਆਇਆ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦੀ ਗਰਿਮਾ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਵੇਤਨ, ਸੇਵਾ ਸ਼ਰਤਾਂ, ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਨੇ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।
ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਜਨਹਿਤਕਾਰੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਭਾਸ਼ਾ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ
ਹਿੰਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇਣ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਾਹਕ ਵੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੋਚ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਵਧਾਵੇ।
ਅੱਜ ਲੋੜ ਅਜਿਹੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇ, ਨਾ ਕਿ ਵੰਡ ਪੈਦਾ ਕਰੇ। ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਹਿਤ ਅਤੇ ਜਨਹਿਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਹਿੰਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦਿਵਸ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਧਾਰਾ ਹੈ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰ, ਨਿਰਪੱਖ, ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਮੀਡੀਆ ਸੱਚਾਈ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਜਨਹਿਤ ਦੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਏ। ਨਾਲ ਹੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹਨ।
ਹਿੰਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦਿਵਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਹਿਤ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦੀ ਗਰਿਮਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ।

ਅੱਜ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਅਲਾਰਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਾਤ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸੁਨੇਹੇ ਤੱਕ, ਹਰ ਪਲ ਮੋਬਾਈਲ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਹਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੱਕ, ਮੋਬਾਈਲ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ ਸੀ? ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਕਾਲ ਕਦੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ? ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਫੋਨ ਕਾਲ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਈ ਤਕਨੀਕੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮੋਬਾਈਲ ਕਾਲ
31 ਜੁਲਾਈ 1995 ਦਾ ਦਿਨ ਭਾਰਤੀ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸੁਨਿਹਰੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਸੇਵਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਸੀ।
ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਲ Writers' Building ਤੋਂ New Delhi ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ Jyoti Basu ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਚਾਰ ਮੰਤਰੀ Sukh Ram ਨਾਲ ਇਹ ਕਾਲ ਕਰਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ ਸੀ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਫੋਨ Nokia 2110 ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੌਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਆਧੁਨਿਕ ਹੈਂਡਸੈੱਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮੋਬਾਈਲ ਸੇਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ Modi Telstra ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ ਇਹ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ।
ਉਹ ਦੌਰ ਜਦੋਂ ਮੋਬਾਈਲ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ਾਨ ਸੀ
1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਰੱਖਣਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮੋਬਾਈਲ ਕਾਲਾਂ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਿਰਫ਼ ਕਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਾਲ ਸੁਣਨ ਲਈ ਵੀ ਪੈਸੇ ਦੇਣੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ।
ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਦੀ ਕਾਲ ਕਈ ਰੁਪਏ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਫੋਨ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗੇ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੋਬਾਈਲ ਸਿਰਫ਼ ਵਪਾਰੀਆਂ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਸੀ।
ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸਸਤੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
2003 : ਜਦੋਂ ਇਨਕਮਿੰਗ ਕਾਲਾਂ ਮੁਫ਼ਤ ਹੋਈਆਂ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋੜ 2003 ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਇਸ ਸਾਲ ਇਨਕਮਿੰਗ ਕਾਲਾਂ ਮੁਫ਼ਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕ ਕਾਲ ਆਉਣ ਤੋਂ ਵੀ ਘਬਰਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੈਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਣੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਨਿਯਮ ਬਦਲਿਆ, ਮੋਬਾਈਲ ਯੂਜ਼ਰਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਧਮਾਕੇਦਾਰ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।
ਇਹੀ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਇੱਕ ਲਗਜ਼ਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋੜ ਬਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
ਲੈਂਡਲਾਈਨ ਦਾ ਯੁੱਗ ਖਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਾ
ਸਾਲ 2004 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਯੂਜ਼ਰਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲੈਂਡਲਾਈਨ ਫੋਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਫੋਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮੋਬਾਈਲ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਢੰਗ ਹੀ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਰਹਿ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜ ਸਕਦੇ ਸਨ।
TRAI ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ
ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਲਈ 1997 ਵਿੱਚ Telecom Regulatory Authority of India (TRAI) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।
TRAI ਨੇ ਟੈਲੀਕਾਮ ਕੰਪਨੀਆਂ ਲਈ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ, ਗਾਹਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਮੋਬਾਈਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੇਜਰ ਦਾ ਦੌਰ
ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੋਬਾਈਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੇਜਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪੇਜਰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਡਿਵਾਈਸ ਸੀ ਜਿਸ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਨੇਹੇ ਆ ਸਕਦੇ ਸਨ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੇਜਰ ਸੇਵਾ 16 ਮਾਰਚ 1995 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੋਏ, ਪੇਜਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ।
ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ
ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਮ Martin Cooper ਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਦਾ ਪਿਤਾ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3 ਅਪ੍ਰੈਲ 1973 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੋਬਾਈਲ ਕਾਲ ਕਰਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਮੋਬਾਈਲ Motorola ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਖੋਜ ਕਿਸੇ ਚਮਤਕਾਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ।
2 ਕਿਲੋ ਦਾ ਮੋਬਾਈਲ!
Motorola DynaTAC 8000X ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਭਾਰ ਲਗਭਗ 2 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਸੀ।
ਅੱਜ ਦੇ ਪਤਲੇ ਤੇ ਹਲਕੇ ਸਮਾਰਟਫੋਨਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਇੱਟ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਬੈਟਰੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਚਲਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਚਾਰਜ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਘੰਟੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਉਪਲਬਧੀ ਸੀ।
ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ 10 ਸਾਲ
1973 ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਮੋਬਾਈਲ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ 10 ਸਾਲ ਲੱਗੇ। 1983 ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।
ਇਹ ਮਾਡਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹਲਕਾ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਭਾਰ ਲਗਭਗ 790 ਗ੍ਰਾਮ ਸੀ ਅਤੇ ਕੀਮਤ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਇਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਅੱਜ ਦਾ ਸਮਾਰਟਫੋਨ ਯੁੱਗ
ਅੱਜ ਮੋਬਾਈਲ ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਇਹ ਕੈਮਰਾ, ਟੀਵੀ, ਬੈਂਕ, ਦਫ਼ਤਰ, ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਆਨਲਾਈਨ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਭੁਗਤਾਨ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ, ਵੀਡੀਓ ਕਾਲਿੰਗ ਅਤੇ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਵਰਗੀਆਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਨੇ ਮੋਬਾਈਲ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਮੋਬਾਈਲ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਬਿਨਾਂ ਮੋਬਾਈਲ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵੀ ਗੁਜ਼ਾਰਨਾ ਔਖਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਤਰੱਕੀ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।

“ਮਾਂ ਬਣਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦਾ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”
ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਔਰਤ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਅਨਮੋਲ ਸਫ਼ਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪਲਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਦਿਨ ਉਸ ਲਈ ਨਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਧੜਕਣ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਹਿਲਜੁਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਂ ਬਣਨ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਹੀ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ, ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ
ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਬੱਚਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹੋ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰੋ। ਇੱਕ ਮਾਹਿਰ ਲੇਡੀ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਡਾਕਟਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ :
ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਦੀ ਘਾਟ ਤਾਂ ਨਹੀਂ
ਥਾਇਰਾਇਡ ਜਾਂ ਸ਼ੂਗਰ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ
ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਗਰਭਪਾਤ ਜਾਂ ਜਣੇਪੇ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆਈ
ਟੀਕਾਕਰਨ ਪੂਰਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ
ਕਿਹੜੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਨਹੀਂ
ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੰਦਾਂ ਅਤੇ ਮਸੂੜਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵੀ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਇਲਾਜ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਗਰਭਵਤੀ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ
ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਬਦਲਾਅ ਆਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਆਮ ਲੱਛਣ :
ਮਹਾਵਾਰੀ ਰੁਕ ਜਾਣਾ
ਉਲਟੀਆਂ ਜਾਂ ਦਿਲ ਮਿਚਲਾਉਣਾ
ਥਕਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣਾ
ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪੇਸ਼ਾਬ ਆਉਣਾ
ਛਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਰਮੀ
ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ
ਕਬਜ਼ ਜਾਂ ਗੈਸ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ
ਇਹ ਲੱਛਣ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਰਮੋਨਲ ਬਦਲਾਅ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਖੁਰਾਕ
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਖਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅਸਰ ਸਿੱਧਾ ਬੱਚੇ ‘ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਖੁਰਾਕ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਜ਼ਰੂਰੀ ਖੁਰਾਕ :
ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਦਹੀਂ
ਹਰੀ ਸਬਜ਼ੀਆਂ
ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਅਨਾਜ
ਮੌਸਮੀ ਫਲ
ਸੁੱਕੇ ਮੇਵੇ
ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਆਇਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ
ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਮ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 300 ਵਾਧੂ ਕੈਲਰੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕੀ ਨਾ ਖਾਓ :
ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਾਹ ਜਾਂ ਕੌਫ਼ੀ
ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਤੰਬਾਕੂ
ਬਿਨਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਵਾਈਆਂ
ਬੇਲੋੜੀ ਡਾਈਟਿੰਗ
ਮਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ
ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਡਰ, ਘਬਰਾਹਟ ਜਾਂ ਤਣਾਅ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਸਮਾਂ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਹਰ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰੋ। ਚੰਗੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹੋ, ਮਿੱਠਾ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੋਚ ਰੱਖੋ। ਮਾਂ ਦੀ ਹਰ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬੱਚੇ ‘ਤੇ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕਸਰਤ ਅਤੇ ਆਰਾਮ
ਹਲਕੀ ਕਸਰਤ, ਯੋਗਾ ਅਤੇ ਟਹਿਲਣਾ ਮਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕਸਰਤ ਨਾਲ :
ਸਰੀਰ ਲਚਕੀਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ
ਭਾਰ ਕੰਟਰੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ
ਡਿਲਿਵਰੀ ਆਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ
ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰੀ ਕਸਰਤ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਗਰਭਪਾਤ ਦੇ ਲੱਛਣ
ਜੇਕਰ ਹੇਠਲੇ ਲੱਛਣ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲ ਜਾਓ :
ਪੇਟ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਦਰਦ
ਖੂਨ ਆਉਣਾ
ਗੁਲਾਬੀ ਜਾਂ ਸਲੇਟੀ ਰਸਾਅ
ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਬਲੀਡਿੰਗ
ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਇਲਾਜ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਖਤਰਾ ਟਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ 9 ਮਹੀਨੇ : ਬੱਚੇ ਦਾ ਅਦਭੁੱਤ ਵਿਕਾਸ
ਪਹਿਲਾ ਮਹੀਨਾ
ਭਰੂਣ ਬਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਨੂੰ ਥਕਾਵਟ ਅਤੇ ਉਲਟੀਆਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦੂਜਾ ਮਹੀਨਾ
ਬੱਚੇ ਦਾ ਦਿਲ ਧੜਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੱਥ-ਪੈਰ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਅੰਗ ਬਣਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਤੀਜਾ ਮਹੀਨਾ
ਬੱਚੇ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਚੌਥਾ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਮਹੀਨਾ
ਮਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਹਰਕਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਛੇਵਾਂ ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਮਹੀਨਾ
ਬੱਚਾ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਪਛਾਣਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅੱਠਵਾਂ ਮਹੀਨਾ
ਬੱਚਾ ਸਾਹ ਲੈਣ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨੌਵਾਂ ਮਹੀਨਾ
ਹੁਣ ਬੱਚਾ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਖਤਰੇ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ
ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਵੱਧ ਜਾਣਾ
ਬੱਚੇ ਦੀ ਹਰਕਤ ਘੱਟ ਹੋਣਾ
ਤੇਜ਼ ਸਿਰਦਰਦ
ਧੁੰਦਲਾ ਦਿਖਣਾ
ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਘਾਟ
ਬੁਖਾਰ ਜਾਂ ਦੱਫੜ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਲੱਛਣ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ।
ਹਵਾਈ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ
ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾਈ ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ :
ਕਬਜ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿਓ
ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾ ਰੋਕੋ
ਮੱਛਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਕਰੋ
ਜ਼ਿਆਦਾ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਚੋ
ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ
ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ : ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਯਾਦ
ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਖਿੱਚਵਾਓ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਯਾਦਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਬੱਚਾ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦੇਖੋਗੇ।
ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੇਖੇਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਮਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਉਡੀਕ ਨਾਲ ਪਲਿਆ ਸੀ।

ਮਾਂ ਬਣਨਾ ਰੱਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਨੇਮਤ ਹੈ। ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਡਰਣ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਹੀ ਖੁਰਾਕ, ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ, ਪਿਆਰ ਭਰਾ ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੋਚ ਮਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।
ਹਰ ਮਾਂ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਵੱਸਦੀ ਹੈ… ਅਤੇ ਹਰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਧੜਕਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰਭਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰੀ
+44 7951 590424

8 ਮਈ—ਜਿਸ ਦਿਨ World War II Victory in Europe Day ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ

ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰੇ ਯੂਰਪ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਕੂਲੀ ਅਤੇ ਕਾਲਜੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਉਤਰ ਆਏ ਹਨ। ਕਲਾਸਾਂ ਛੱਡੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੈਲੀਆਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਲਾਜਮੀ ਫੌਜੀ ਭਰਤੀ ਮੁੜ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਆਮ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਸਾਏ ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿਰਫ ਜੰਗ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਮੰਗ ਰਹੇ ਹਨ।
ਬਰਲਿਨ, ਹੈਮਬਰਗ, ਮਿਊਨਿਖ ਅਤੇ ਕੋਲੋਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਕਲਾਸਾਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ। ਬਰਲਿਨ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਉਠਦੇ ਨਾਅਰੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ:
“ਜੰਗ ਅਮੀਰਾਂ ਦੀ, ਕੀਮਤ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ—ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ।”
ਇਹ ਸਿਰਫ ਨਾਅਰਾ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਕੜੀ ਹਕੀਕਤ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰਦੇ ਆਮ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਫਾਇਦਾ ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਵਾਧਾ, ਨਵੇਂ ਹਥਿਆਰ, ਜਹਾਜ਼ ਅਤੇ ਡਰੋਨ—ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹਨ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਫੌਜੀ ਢਾਂਚੇ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ Rheinmetall ਵਰਗੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਲਾਭ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਉਦਯੋਗ ਹੁਣ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਵੱਲ ਮੁੜ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਥੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ—ਜੇਕਰ ਅਰਬਾਂ ਯੂਰੋ ਫੌਜ ਲਈ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਲਈ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ? ਨੌਜਵਾਨ ਇਸੀ ਗੱਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਮੰਗ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਹ ਗੁੱਸਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ। ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ—ਮਹਿੰਗਾਈ, ਰਹਿਣ ਦੀ ਕਮੀ, ਸਿੱਖਿਆ ’ਤੇ ਘੱਟ ਖਰਚ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਅੱਜ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਖਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ “ਅਮਨ ਦੀ ਗੱਲ” ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗ ਦਾ ਬੋਝ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਮੀਰ ਵਰਗ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਕੂਲਾਂ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਹਸਤਖੇਪ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਰਿਵਾਇਤ ਰਹੀ ਹੈ। 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ ਜਲਵਾਯੂ ਲਈ ਸਕੂਲ ਹੜਤਾਲਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। ਅੱਜ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਸੀ ਲੜੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਕੜੀ ਹੈ—ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਮਾਮਲਾ ਜੰਗ ਅਤੇ ਫੌਜੀਕਰਨ ਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸਿਰਫ ਜਰਮਨੀ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਕਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ, ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸੋਚ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਹ ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਦੀ ਹੈ:
ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਲਾਭ ਕਿਸਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਹਥਿਆਰ ਉਦਯੋਗ ਕਿਉਂ ਫਲਫੂਲ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਸਮਾਜਕ ਖਰਚੇ ਕਿਉਂ ਘਟ ਰਹੇ ਹਨ?
ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ। 8 ਮਈ—ਜਿਸ ਦਿਨ World War II Victory in Europe Day ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਅਜੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਅੱਜ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਉਠ ਰਹੀ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਲਹਿਰ ਹੋਰ ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਨੀਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ—ਇਹ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰਭਿੰਦਰ ਗੁਰੀ

ਹਰ ਸਾਲ 3 ਮਈ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰੈੱਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਉਸ ਨਾਗਰਿਕ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਤੰਤਰ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਅਭਿਵਿਆਕਤੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ, ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਦੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਿੰਨੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ। ਜੇ ਮੀਡੀਆ ਬਿਨਾਂ ਡਰ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਦੇ ਸੱਚ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸਤੰਭ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ, ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮੀਡੀਆ ਉਹ ਤਾਕਤ ਹੈ ਜੋ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜਵਾਬਦੇਹ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੱਤਰਕਾਰ ਉਹਨਾਂ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਕਤਵਰ ਲੋਕ ਛੁਪਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਅਨਿਆਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਵਰਗੇ ਮਸਲੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੂੰ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਰੂਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਮਕੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਝੂਠੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਜਾਨਲੇਵਾ ਹਮਲੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪੱਤਰਕਾਰ ਤਾਂ ਸੱਚਾਈ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੀਮਤ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਕੇ ਚੁਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਲਈ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਲਈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨਿਰਭੀਕਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੀਡੀਆ ਘਰਾਨਿਆਂ ‘ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਦਬਾਅ, ਟੀ.ਆਰ.ਪੀ. ਦੀ ਦੌੜ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ‘ਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਪੱਤਰਕਾਰ ਆਪਣੀ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ।
ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਮੋਬਾਈਲ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਫੇਕ ਨਿਊਜ਼ ਅਤੇ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚੇ-ਪਰਖੇ ਸੁਨੇਹੇ ਅਤੇ ਝੂਠੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਨਫ਼ਰਤ, ਡਰ ਅਤੇ ਗਲਤਫ਼ਹਿਮੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ।
ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰੈੱਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਭਿਵਿਆਕਤੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਮਾਜ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਡਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਘਬਰਾਉਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਾਜ ਕਦੇ ਵੀ ਸੱਚੀ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਇਸ ਦਿਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣਾ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸੱਚ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਪੱਤਰਕਾਰ ਯੁੱਧ ਖੇਤਰਾਂ, ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਸਮਾਜ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹੈ।
ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ। ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਮਾਹੌਲ ਅਤੇ ਨਿਰਭੀਕਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਪਾਰਕ ਲਾਭਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇਣ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੈ। ਜੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣਗੀਆਂ, ਤਾਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਵੀ ਬਣਿਆ ਰਹੇਗਾ। ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰੈੱਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਦਬਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਨਿਰਭੀਕ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਅੱਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਉੱਚਾਈਆਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੀ ਹੈ—ਤਣਾਓ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ। ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦਬਾਅ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੀ, ਤੇ ਕੋਈ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਅਣਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ—ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਜੀਣਾ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਂਸ ਲੈਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਹਰ ਪਲ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤੀਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਤਣਾਓ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨੂੰ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖੀਏ।
ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਤਣਾਓ—ਸਾਡੇ ਮਨ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ
ਚਿੰਤਾ ਇੱਕ ਐਸੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਕਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਉਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹਜੇ ਹੋਈਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਅਸੀਂ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਤਣਾਓ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤਣਾਓ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਸਿਹਤ ‘ਤੇ ਵੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਤਣਾਓ ਸਾਡੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਹਨ? ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸਹੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਸੋਚ ਬਦਲੋ—ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਜਾਏਗੀ
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਡੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਲੋਕ ਵੱਖਰੀ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਬੋਝ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦੂਜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਪੱਖ ਵੇਖਣਾ ਸਿੱਖ ਲਈਏ, ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸੁਖਦਾਈ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੋਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਆਸ ਲੱਭਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਣਾਓ ਤੋਂ ਬਚਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਖੁਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਸਾਡੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜੀਣਾ—ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਰਾਜ
ਅਕਸਰ ਲੋਕ ਭੂਤਕਾਲ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ‘ਤੇ ਪਛਤਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਘੁਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਗਵਾ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਜਦਕਿ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਵਰਤਮਾਨ ਹੀ ਹੈ। ਭੂਤਕਾਲ ਬੀਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਅਣਜਾਣ ਹੈ।
ਜੇ ਅਸੀਂ ਹਰ ਪਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਣਾ ਸਿੱਖ ਲਈਏ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਤਾਜ਼ਗੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਚਹਾਹਟ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਬਿਤਾਇਆ ਸਮਾਂ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਖੂਬਸੂਰਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ
ਇਨਸਾਨ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਦੇਣਾ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਵਿਆਸਤ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਕੱਢਦੇ।
ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਖੂਨ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਬਲਕਿ ਦਿਲ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਮਨ ਹਲਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਤਣਾਓ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਮਾਂ ਕੱਢੋ
ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਅਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ ਸਮਾਂ ਕੱਢੀਏ।
ਆਪਣੇ ਸ਼ੌਕਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ, ਨਵੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਿੱਖਣਾ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸਾਡੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਗੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖੋ
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲਤਾ ਆਉਣਾ ਸਵਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਅੰਤ ਮੰਨ ਲਈਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵੱਧ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮੰਨ ਲਈਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਹਰ ਅਸਫਲਤਾ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿੱਥੇ ਗਲਤੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣਾ ਸਿੱਖੋ।
ਸਿਹਤ—ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ
ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੋਵਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਜੇ ਸਾਡਾ ਸਰੀਰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਨਹੀਂ ਮਾਣ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਹਤ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਸੰਤੁਲਿਤ ਖੁਰਾਕ, ਨਿਯਮਿਤ ਕਸਰਤ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਨੀਂਦ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ, ਧਿਆਨ (ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ) ਅਤੇ ਯੋਗਾ ਸਾਡੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ—ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਕੁੰਜੀ
ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਉਹਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਪਰ ਜੋ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੈ ਉਸ ਲਈ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੋਚੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਕੀ ਕੁਝ ਹੈ—ਪਰਿਵਾਰ, ਦੋਸਤ, ਸਿਹਤ, ਸਿੱਖਿਆ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਹਨ। ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸਾਡੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਨਤੀਜਾ
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਤੋਹਫ਼ਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਤਣਾਓ ਵਿੱਚ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਸਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਬਦਲਦੇ ਹਾਂ, ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜੀਣਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਚਮੁਚ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ—ਚਿੰਤਾ ਛੱਡੋ, ਮੁਸਕਰਾਉਣਾ ਸਿੱਖੋ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਓ।