ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ - ਸ.ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਹੰਸਪਾਲ
ਹਰ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਿਭਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਿਭਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਦੁਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਵੀ ਸਮਝਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ—ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ-ਸੰਭਾਲਦੇ ਕਿਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਮਨ ਹੀ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਨਿਆਈ ਟਪੂ ਟਪੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਣਾ ਜਾਂ ਤੋੜ ਨਾ ਬੈਠੀਏ।
ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇਣਾ ਨਾ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ।
ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ, ਦੋਸਤੀ, ਗੁਆਂਢ, ਕੰਮਕਾਜ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਬੰਧ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੀਂ ਸੰਗਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਸੰਗਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੰਗੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਜੁੜ ਬੈਠੀ ਸਤਿਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸਰਵਣ ਕਰਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਆਉਣਾ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਥਾਂ 'ਤੇ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਸੋਝੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਸੰਗਤ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਹਰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।
ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਸਾਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਲਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਵਿਵੇਕ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਸਮਾਜਕ ਕੜੀਆਂ ਸਾਡੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਹਾਇਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤਣਾਅ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਲਗਾਤਾਰ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਾਡੀ ਭਲਾਈ ਉੱਤੇ ਬੋਝ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ਬਣਾਉਣਾ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਉਦਾਹਰਨ—ਚੋਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ
ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵੋਟਰ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਈ ਉਮੀਦਵਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਹਰ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਦੇ ਦਿੰਦਾ।
ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਮਝ, ਤਜਰਬੇ, ਅਸਲ ਮੁੱਦਿਆਂ, ਉਮੀਦਵਾਰ ਦੇ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਚੁਣਦਾ ਹੈ।
ਸਾਡੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਹਰ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਹਰ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੋਸਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ ਅਤੇ ਹਰ ਦੋਸਤੀ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਦੀ ਚਾਬੀ ਦੇਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ।
ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ “ਚੋਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ” ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—
ਕੌਣ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ?
ਕੌਣ ਦੋਸਤ ਹੈ?
ਕੌਣ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੈ?
ਕੌਣ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਅਤੇ ਕੌਣ ਸਿਰਫ਼ ਦੂਰੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ?
ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਸਮਝਣਾ ਨਹੀਂ।
ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ—ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ।
ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਰਾਏ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ
ਕਈ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਬਿਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—
“ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ?”
“ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਤਾਂ ਨਹੀਂ?”
“ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸੋਚਦਾ ਹੋਵੇਗਾ?”
“ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਰੱਖਾਂ?”
“ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ?”
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਅਦਿੱਖ ਬੋਝ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਉਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ:
“ਕੀ ਹਰ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਰਾਏ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ?”
ਜਵਾਬ ਅਕਸਰ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
“ਨਹੀਂ” ਕਹਿਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸ਼ਬਦ ਹੈ
ਸਾਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ “ਹਾਂ” ਕਹਿਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਾਂ, ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਾਡੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸਾਂਝੀ ਸੋਚ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਹੈ।
ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਇਹ ਸਿੱਖਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ “ਨਹੀਂ” ਵੀ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਵਾਕ ਹੈ।
ਨਹੀਂ—ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਤੁਹਾਡੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
ਨਹੀਂ—ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੁਹਾਡੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ।
ਨਹੀਂ—ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਤੁਹਾਡੀ ਹਰ ਚੰਗੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਕਾਰਾਤਮਕਤਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ।
ਨਹੀਂ—ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹੋ ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਹੈ।
ਨਹੀਂ—ਜਦੋਂ “ਲੋਕ ਕੀ ਕਹਿਣਗੇ” ਦਾ ਡਰ ਤੁਹਾਡੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਣ ਜਾਵੇ।
ਇਹ ਗੱਲ ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ—ਹਰ ਥਾਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਪਰ ਦੂਰੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ
ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਉਨੀ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
