ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੌਵੀਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ - ਡਾ. ਤਪਨ ਕੁਮਾਰ ਸਾਹੂ
“ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਰਾਮਤਵ: ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ”
ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਤੀਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਖਤਰੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਸਪਸ਼ਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਰਾਮ ਨਵਮੀ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—“ਰਾਮਤਵ” ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼।
“ਹੋਇਹਿ ਸੋਇ ਜੋ ਰਾਮ ਰਚਿ ਰਾਖਾ, ਕੋ ਕਰਿ ਤਰਕ ਵਧਾਵੈ ਸਾਖਾ।”
ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਸੰਦੇਸ਼ ਅੱਜ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ—
“ਅਯੰ ਨਿਜਃ ਪਰੋ ਵੇਤੀ ਗਣਨਾ ਲਘੁਚੇਤਸਾਮ।
ਉਦਾਰਚਰਿਤਾਨਾਂ ਤੁ ਵਸੁਧੈਵ ਕੁਟੁੰਬਕਮ॥”
“ਸਰਵੇ ਭਵੰਤੁ ਸੁਖਿਨਃ, ਸਰਵੇ ਸੰਤੁ ਨਿਰਾਮਯਾਃ।
ਸਰਵੇ ਭਦ੍ਰਾਣਿ ਪਸ਼ਯੰਤੁ, ਮਾ ਕਸ਼ਚਿਦ ਦੁੱਖਭਾਗ ਭਵੇਤ॥”
ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਆਦਰਸ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਸੁਤਰ ਹਨ।
ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਰਾਮਤਵ ਸਾਨੂੰ ਸੰਯਮ, ਮਰਿਆਦਾ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲੀ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਤਾਕਤ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਮ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਨੇਤਾ ਰਾਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਖ ਲੈਣ ਕਿ ਸੱਤਾ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹਕੂਮਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਨ-ਕਲਿਆਣ ਹੈ, ਤਾਂ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਅਨਿਆਇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਰ ਫੈਸਲਾ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਮਰਿਆਦਾ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ—ਅੱਜ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਸਿੱਖਿਆ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਰਾਮਤਵ
ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਕਟ ਦਾ ਅਸਲ ਹੱਲ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਨਾ ਬਣੇ, ਸਗੋਂ ਮੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸੋਚਵਾਨ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣੇ—ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ। ਰਾਮਤਵ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ—
• ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ ਰੱਖਣਾ
• ਸੱਚ ਅਤੇ ਕਰਤੱਵ ਦੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਡਟੇ ਰਹਿਣਾ
• ਨਿੱਜੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣਾ
ਜਦੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ “ਰਾਮਤਵ” ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ: ਰਾਮਤਵ ਦੇ ਵਾਹਕ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੁੱਲਾਂ ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਉਦਾਹਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੇ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਮਰਿਆਦਾ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ
• ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ
• ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰਮਈ ਬਣਾਉਣ
ਜਦੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਖੁਦ ਰਾਮਤਵ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਹੀ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਚ-ਬਸਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਅੱਜ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣਤਾ, ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸੰਕਟ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ—ਧੀਰਜ, ਕਰਤੱਵਨਿਸ਼ਠਾ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸਮਰਸਤਾ—ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਰਾਮਤਵ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉਸਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਹਰ ਵਰਗ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਸਮਾਜ ਬਣਾਇਆ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਵੰਡ ਅਤੇ ਟਕਰਾਅ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼
ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਮਰਸਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਮਤਵ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਰਾਮ ਨਵਮੀ ਦਾ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਇਹੀ ਸੰਕਲਪ ਲੈਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਈਏ, ਜਿੱਥੇ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ “ਵਸੁਧੈਵ ਕੁਟੁੰਬਕਮ” ਅਤੇ “ਸਰਵੇ ਭਵੰਤੁ ਸੁਖਿਨਃ” ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹਕੀਕਤ ਬਣੇ—ਇਹੀ ਅਸਲ ਰਾਮ ਰਾਜ ਹੈ।
ਡਾ. ਤਪਨ ਕੁਮਾਰ ਸਾਹੂ
ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ
ਐਸ.ਡੀ. ਕਾਲਜ ਆਫ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ
ਬਰਨਾਲਾ
