ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ‘ਚ  ਘੁਸਪੈਠ  ਸਮਾਜ, ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਲਈ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ - ਭਗਤ ਸਿੰਘ

ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਸੱਚਾਈ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਧੰਦਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਹਰ ਕੋਈ ਕਰ ਲਵੇ।

ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਾਜ਼ਮੀ  ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ

ਕੁਝ  ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਦੇ ਕਾਰਡ ਛਾਪਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਛੋਟੇ ਮੋਟੇ ਪੋਸਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਮੂਲ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ।


ਭਗਤ ਸਿੰਘ

ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸਥੰਭ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਤਾਕਤ ਹੈ ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨਾ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਵਿਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਨਕਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰਕੇ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਨਕਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਕੌਣ ਹਨ?

ਨਕਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਬਿਨਾਂ ਤਜਰਬੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਖ਼ਬਰ ਦੀ ਸਮਝ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਟਾਈਪਿੰਗ ਜਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਛੋਟੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ “ਪੱਤਰਕਾਰ” ਦੱਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਕੁਝ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ, ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਦੇ ਕਾਰਡ ਛਾਪਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਛੋਟੇ ਮੋਟੇ ਪੋਸਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਮੂਲ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ।

ਚਾਪਲੂਸੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਲਾਭ

ਇਹ ਨਕਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਕਸਰ ਸਿਆਸੀ ਲੀਡਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਮਚਾਗਿਰੀ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਫਾਇਦੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਹ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਖ਼ਬਰਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਲੋਕ ਮੁਖਬਰੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਫੈਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਡਰ ਅਤੇ ਗਲਤਫਹਿਮੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਲਈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ।
ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਕੁਝ ਨਕਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ‘ਤੇ ਜਾਲੀ ਪ੍ਰੈਸ ਆਈਕਾਰਡ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਈਕਾਰਡ ਦਿਖਾ ਕੇ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਲਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਲਾਭ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਨਕਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਜਾਲੀ ਆਈਕਾਰਡ ਬਣਾ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਗਲਤ ਫਾਇਦਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਮੱਥੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਦਾਗ ਹੈ।

ਖਬਰਾਂ ਦੀ ਚੋਰੀ  ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ

ਇਹ ਨਕਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ। ਇਹ ਦੂਸਰੀਆਂ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ, ਅਖਬਾਰਾਂ ਜਾਂ ਟੀਵੀ ਚੈਨਲਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਚੁਰਾਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਛਾਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਖੋਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਮੈਦਾਨੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਜਾਂਚ।
ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਅਸਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੈ।

ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਯੂਟਿਊਬ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਹਥਿਆਰ

ਯੂਟਿਊਬ, ਫੇਸਬੁੱਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਨੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਗਲਤ ਇਸਤੇਮਾਲ ਵੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਨਕਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਚੈਨਲ ਬਣਾਕੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਤਸਦੀਕ ਦੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿਊਜ਼ ਅਤੇ ਲਾਈਕਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੋਕ ਸੰਸਨੀਖੇਜ਼ ਖ਼ਬਰਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਝੂਠੀਆਂ ਜਾਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਗਲਤਫਹਿਮੀਆਂ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁਸਪੈਠ

ਇਹ ਨਕਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਗਰੁੱਪ ਬੰਦੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫੁੱਟ ਪਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਰੋਸਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੱਤਰਕਾਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ

ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਲਈ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਫਾਰਸ਼, ਪਹਿਚਾਣ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕੀਤੀਆਂ ਭਰਤੀਆਂ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਡਿੱਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਮਾਜ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਨਕਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਗਲਤ ਫੈਸਲੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ:
ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ
ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਰਡ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ ਜਾਣ
ਜਾਲੀ ਆਈਕਾਰਡ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ‘ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੋਵੇ
ਮੀਡੀਆ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਸਮੇਂ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ ਹੋਵੇ
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਫੈਲ ਰਹੀ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ‘ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਧਾਈ ਜਾਵੇ
ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ
ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਸੱਚਾਈ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਧੰਦਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਹਰ ਕੋਈ ਕਰ ਲਵੇ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ੇ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਨਕਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜਨ ਅਤੇ ਇਸ ਪੇਸ਼ੇ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਾਇਮ ਕਰਨ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦੇਣਗੇ।
ਸੱਚੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਰਦੀ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸੱਚੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਆਉਣਾ ਪਵੇਗਾ।